Skip to content

हिंदी व्याकरण: विलोम शब्द Notes for SSC & CBSE

⚖️ विलोम शब्द (Antonyms)

यह अध्याय BSEB (कक्षा 9-12), CBSE, CUET, State Boards, SSC, SCERT, SBTE और अन्य सभी प्रतियोगी परीक्षाओं के शब्द-भंडार (Vocabulary) का एक अनिवार्य हिस्सा है। परीक्षाओं में सीधे विपरीतार्थक शब्द या वाक्यों में रेखांकित शब्दों के विलोम शब्द छाँटने के लिए कहा जाता है।

Image of grammar
CBSE, BSEB, UP, PYQ, Sample Questions, Model Paper Question

🗺️ विलोम शब्द का मास्टर माइंड मैप

  • मुख्य परिभाषा: जो शब्द किसी दूसरे शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ प्रकट करते हैं, उन्हें विलोम शब्द या 'विपरीतार्थक' शब्द कहते हैं।
  • ⚠️ VVIP व्याकरणिक नियम: विलोम शब्द हमेशा समान कोटि (Category) के होने चाहिए।
    • यदि शब्द तत्सम है विलोम भी तत्सम होगा (उदा: अंधकार प्रकाश)।
    • यदि शब्द तद्भव है विलोम भी तद्भव होगा (उदा: अंधेरा उजाला)।
    • यदि शब्द संज्ञा है विलोम संज्ञा होगा, और विशेषण का विलोम विशेषण ही होगा।

किसी शब्द का विलोम या विपरीत अर्थ बतलानेवाले शब्द को विलोमार्थक या विपरीतार्थक शब्द कहते हैं। ऐसे शब्दों की सूची नीचे प्रस्तुत है-

शब्दविलोम शब्द
अंगीकारइनकार
अंतआदि
अंतरंगबहिरंग
अंतरसतत
अंतर्द्वंद्वबहिर्द्वंद्व
अंतर्मुखबहिर्मुख
अंतर्मुखीबहिर्मुखी
अंधकारप्रकाश
अकामसकाम
अकालसुकाल
अगमसुगम
अगलापिछला
अग्रपश्च
अग्रजअनुज
अघअनघ
अचलचल
अज्ञविज्ञ
अतलवितल
अतिअल्प
अतिरिक्तअनतिरिक्त
अतिवृष्टिअनावृष्टि
अत्यधिकअत्यल्प
अथइति
अदोषसदोष
अधःउपरि
अधमउत्तम
अधिकतमन्यूनतम
अधिकारीअनधिकारी
अधित्यकाउपत्यका
अधुनातनपुरातन
अध्यवसायअनध्यवसाय
अनंतसांत
अनयनय
अनाथसनाथ
अनुकरणअननुकरण
अनुकूलप्रतिकूल
अनुग्रहविग्रह
अनुरक्तविरक्त
अनुरक्तिविरक्ति
अनुरागविराग
अनुलोमविलोम
अपमानसम्मान
अपेक्षाउपेक्षा
अभ्यासअनभ्यास
अभिज्ञअनभ्यास
अमरमर्त्य
अमावस्यापूर्णिमा
अमृतविष
अरुचिरुचि
अर्जनवर्जन
अर्थअनर्थ
अर्थीप्रत्यर्थी
अर्पणग्रहण
अर्पितगृहीत
अलभ्यलभ्य
अल्पबहु
अल्पज्ञबहुज्ञ
अल्पसंख्यकबहुसंख्यक
अल्पायुदीर्घायु
अवकाशअनवकाश

शब्दविलोम शब्द
अवगतअनवगत
अवनतउन्नत
अवनतिउन्नति
अवनिअंबर
अवरप्रवर
अवरोधअनवरोध
अश्रुहास
अस्तउदय
अस्वस्थस्वस्थ
आकर्षणविकर्षण
आकाशपाताल
आकीर्णविकीर्ण
आकुंचनप्रसारण
आगतअनागत
आगमलोप
आगामीविगत
आग्रहअनाग्रह
आचारअनाचार
आजादगुलाम
आजादीगुलामी
आज्ञाअवज्ञा
आतपअनातप
आत्माअनात्मा
आदत्तप्रदत्त
आद्यअंत्य
आदानप्रदान
आदिअनादि, अंत
आदिष्टनिषिद्ध
आदृतअनादृत
आर्द्रशुष्क
आधारअनाधार, लम्ब
आधुनिकप्राचीन
आभ्यंतरबाह्य
आम (साधारण)खास
आमिषनिरामिष
आयव्यय
आयातनिर्यात
आरंभअंत
आरूढ़अनारूढ़
आरोहअवरोह
आलोकअंधकार
आवर्तननिवर्तन
आवश्यकअनावश्यक
आविर्भावतिरोभाव
आशानिराशा
आश्रितअनाश्रित
आसक्तअनासक्त
आस्तिकनास्तिक
आस्थाअनास्था
आहारअनाहार
आह्वानविसर्जन
इकट्ठाअलग
इच्छाअनिच्छा
इतिअथ
इष्टअनिष्ट
इहलोकपरलोक
ईदमुहर्रम
ईशअनीश
ईश्वरअनीश्वर
ईषत्अलम्
उग्रसौम्य
उचितअनुचित
उच्चनिम्न
उत्कर्षअपकर्ष
उत्कृष्टनिकृष्ट
उत्तमअनुत्तम
उत्तरायणदक्षिणायन
उत्तीर्णअनुत्तीर्ण

शब्दविलोम शब्द
उत्थानपतन
उत्साहनिरुत्साह
उदयाचलअस्ताचल
उदात्तअनुदात्त
उदारअनुदार
उद्धतविनीत
उद्यमनिरुद्यम
उधारनकद
उन्नतिअवनति
उन्मीलननिमीलन
उन्मुखविमुख
उन्मूलनमूलन
उपकारअपकार
उपभुक्तअनुपभुक्त
उपयुक्तअनुपयुक्त
उपयोगदुरुपयोग
उपरिअधः
उपसर्गप्रत्यय
उपस्थितिअनुपस्थिति
उर्वरअनुर्वर
उर्वराबंजर
ऋजुवक्र
ऋतअनृत
एकतंत्रबहुतंत्र
एकत्रविकीर्ण
एकमुखीबहुमुखी
एकेश्वरवादबहुदेववाद
एड़ीचोटी
ऐतिहासिकअनैतिहासिक
ऐश्वर्यअनैश्वर्य
ऐक्यअनैक्य
ऐहिकपारलौकिक
औचित्यअनौचित्य
औदित्यअनौदित्य
कलआज
कटुमधु
कठिनसरल
कठोरदयालु
कड़वामीठा
कनिष्ठज्येष्ठ
कपटनिष्कपट
कपूतसपूत
करुणनिष्करुण
कर्कशमधुर
कर्मअकर्म
कर्मण्यअकर्मण्य
कसूरवारबेकसूर
कलुषनिष्कलुष
कायरनिडर
कायरतानिडरता
कीर्तिअपकीर्ति
कृतज्ञकृतघ्न
कृत्रिमप्राकृत
कृपणदानी
कृष्णशुक्ल
कुटिलसरल
कुमार्गसुमार्ग
कुरूपसुंदर
कुसुमवज्र
कोपकृपा
कोमलकठोर
क्रयविक्रय
क्रेताविक्रेता
क्रूरअक्रूर
क्रोधक्षमा
क्षणिकशाश्वत
क्षमअक्षम
क्षमादंड

शब्दविलोम शब्द
क्षम्यअक्षम्य
क्षरअक्षर
क्षुद्रमहत्
खंडनमंडन
खरीदबिक्री
खलसज्जन
खाद्यअखाद्य
खिलनामुरझाना
खीझनारीझना
खेदप्रसन्नता
गगनधरा
गणतंत्रराजतंत्र
गतआगत
गमनआगमन
गरलसुधा
गरीबअमीर
गहराछिछला
गीलासूखा
गुणदोष
गुप्तप्रकट
गुरुलघु
गृहस्थसंन्यासी
गृहीसंन्यासी
गेयअज्ञेय
गोचरअगोचर
गोरक्षकगोभक्षक
गौरवलाघव
ग्रस्तमुक्त
ग्राम्यनागर
ग्राह्यत्याज्य
घटनाबढ़ना
घरबाहर
घरेलूबनैला
घातप्रतिघात
घृणाप्रेम
चंचलअचंचल
चढ़ावउतार
चरअचर
चलअचल
चाहअनचाह
चिन्मयअचिन्मय
चिरंतनअधुनातन
चिरनवीन
चेतनअचेतन
चोरसाधु
छलीनिश्छल
छाँहधूप
छूतअछूत
जंगमस्थावर
जटिलसरल
जड़चेतन
जन्ममृत्यु
जयपराजय
जलथल
जल्ददेर
जवानीबुढ़ापा
जागरणनिद्रा
जागृतिसुषुप्ति
जाग्रतसुप्त, सुषुप्त
जाड़ागरमी
जातिविजाति
जातीयविजातीय
जीवनमरण, मृत्यु
जीवितमृत
ज्येष्ठकनिष्ठ
ज्योतितम
ज्वारभाटा
ज्ञानअज्ञान

शब्दविलोम शब्द
झूठसच
झोपड़ीमहल
तमआलोक
तरलठोस
तरुणवृद्ध
तानीभरनी
तापशीत
तामसिकसात्विक
तारीफशिकायत
तिक्तमधुर
तिमिरप्रकाश
तीक्ष्णकुंठित
तीव्रमंद
तुकांतअतुकांत
तुच्छमहान
तृष्णातृप्ति
त्याज्यग्राह्य
थोकखुदरा
थोड़ाबहुत
दक्षिणवाम
दिनरात
दिवारात्रि
दीर्घह्रस्व
दीर्घकायकृशकाय
दुराचारीसदाचारी
दुर्जनसज्जन
दुर्दांतशांत
दुर्बलसबल
दुर्लभसुलभ
दुःशीलसुशील
दूषितस्वच्छ, अदूषित
दृढ़अदृढ़, विचलित
दृश्यअदृश्य
देयअदेय
धनीनिर्धन
धरागगन
धर्मअधर्म
धूपछाँह
धृष्टअधृष्ट, विनीत
ध्वंसनिर्माण
देवदानव
दोषगुण
नकलीअसली
नखशिख
नगरग्राम
नमकहलालनमकहराम
नयापुराना
नरनारी
नवीनप्राचीन
नश्वरशाश्वत
नागरिकग्रामीण
नास्तिकआस्तिक
निगलनाउगलना
निंदाप्रशंसा, स्तुति
निंद्यवंद्य
नित्यअनित्य
निद्राअनिद्रा, जागरण
निरक्षरसाक्षर
निरर्थकसार्थक
निरामिषसामिष
निर्जीवसजीव
निर्दयसदय
निर्दोषसदोष
निर्मलअनिर्मल, मलिन
निर्माणध्वंस
निर्लज्जसलज्ज
निश्चेष्टसचेष्ट
निषिद्धअनिषिद्ध
निषेधविधि

शब्दविलोम शब्द
निष्कामसकाम
नूतनपुरातन
नेकीबदी
नैसर्गिककृत्रिम
न्यायअन्याय
न्यूनअधिक
पंडितमूर्ख
पक्षविपक्ष
पतनउत्थान
पतनोन्मुखविकासोन्मुख
पताखोज
परतंत्रस्वतंत्र
पराजयजय
परायाअपना
परार्थस्वार्थ
परिश्रमविश्राम
परुषकोमल
पवित्रअपवित्र
पात्रअपात्र
पानीआग
पापपुण्य
पालकसंहारक
पाश्चात्यपौरस्त्य
पुरस्कारदंड
पुरातनअधुनातन
पुष्टअपुष्ट
पूर्णताअपूर्णता
पूर्णिमाअमावस्या
पूर्वउत्तर, पश्चिम
पूर्ववत्नूतनवत्
पूर्ववर्तीउत्तरवर्ती
प्रकटगुप्त
प्रकाशअंधकार
प्रख्यातअख्यात
प्रज्ञअज्ञ, मूढ़
प्रतिकूलअनुकूल
प्रतीचीप्राची
प्रत्यक्षपरोक्ष
प्रधानगौण
प्रफुल्लम्लान
प्रमुखसामान्य
प्रयोगअप्रयोग
प्रलयसृष्टि
प्रवृत्तिनिवृत्ति
प्रशंसानिंदा
प्रसादविषाद
प्रसारणसंकुचन
प्राकृतिककृत्रिम
प्राचीनअर्वाचीन
प्रारंभिकअंतिम
प्रेमघृणा
फलदायकनिष्फल
फायदानुकसान
बंधनमुक्ति
बच्चाबूढ़ा
बढ़ियाघटिया
बद्धमुक्त
बर्बरसभ्य
बलवानबलहीन
बहिरंगअंतरंग
बाढ़सूखा
बाह्यआभ्यंतर
बुराभला
भद्रअभद्र
भारीहल्का
भूगोलखगोल
भूतभविष्य
भूलोकद्युलोक

शब्दविलोम शब्द
भेदअभेद
भोगीयोगी
भौतिकआध्यात्मिक
भ्रान्तनिर्भ्रान्त, अभ्रान्त
मंगलअमंगल
मनुजदनुज
मर्त्यअमर्त्य
मसृणरूक्ष
महात्मादुरात्मा
मातापिता
मानअपमान
मानवदानव
मालिकनौकर
मिलनविरह
मुखपृष्ठ
मुख्यगौण
मुनाफानुकसान
मूकवाचाल
मृतजीवित
मृदुलरूक्ष, कठोर
मेहनतीआलसी
मोक्षबंधन
यथार्थकल्पित
यशअपयश
योगवियोग
योगीभोगी
यौवनवार्धक्य
रंगीनरंगहीन, बेरंग
रक्षकभक्षक
रचनाध्वंस, विनाश
रतविरत
रागविराग
रागीविरागी
राजतंत्रप्रजातंत्र
राजाप्रजा, रंक
रामरावण
रावरंक
रिक्तपूर्ण
रूपवानकुरूप
लघुगुरु
लाभहानि
लिखितअलिखित
लिप्तअलिप्त, निर्लिप्त
लुप्तप्रकट, व्यक्त
लेनदेन
लौकिकअलौकिक
वक्रऋजु
वनमरु
वन्यपालित
वसंतपतझड़
बहिष्कारस्वीकार
वादप्रतिवाद
विकर्षआकर्ष
विजयपराजय
विधवासधवा
विधिनिषेध
विपत्तिसंपत्ति
विपद्संपद्
विपन्नसम्पन्न
विमुखउन्मुख
वियोगसंयोग
विरतनिरत, रत
विरहमिलन
विवादअविवाद
विशालकायलघुकाय
विशिष्टसाधारण
विशेषसामान्य
विश्लेषणसंश्लेषण

शब्दविलोम शब्द
विश्वासअविश्वास
विषअमृत
विसर्जनसर्जन
विस्तारसंक्षेप
विस्तृतसंक्षिप्त
वीरकायर
वृद्धबालक
वृद्धिह्रास
वृष्टिअवृष्टि, अनावृष्टि
वृहत्लघु
वैतनिकअवैतनिक
वैमनस्यसौमनस्य
व्यर्थअव्यर्थ, सार्थक
व्यष्टिसमष्टि
व्यावहारिकअव्यावहारिक
शकुनअपशकुन
शत्रुमित्र
शयनजागरण
शरणअशरण
शांतअशांत
शांतिअशांति
शासकशासित
शिवअशिव
शीतअशीत, उष्ण
शुक्लकृष्ण
शुचिअशुचि
शुभअशुभ
शुष्कआर्द्र
शोकहर्ष
शोषकपोषक
शोषणपोषण
श्रद्धाअश्रद्धा
श्रव्यदृश्य
श्रांतअश्रांत
श्रीगणेशइतिश्री
श्रृंखलाविशृंखला
श्लीलअश्लील
श्वेतश्याम
संकल्पविकल्प
संकीर्णविस्तीर्ण
संकोचअसंकोच, प्रसार
संगतअसंगत
संगठनविघटन
संतअसंत
संतोषअसंतोष
संधिविग्रह
संन्यासीगृहस्थ
संपद्विपद्
संपन्नविपन्न
संयोगवियोग
संश्लिष्टविश्लिष्ट
सकर्मकअकर्मक
सकामनिष्काम
सक्षमअक्षम
सखाशत्रु
सगुणनिर्गुण
सजलनिर्जल
सजीवनिर्जीव
सज्जनदुर्जन
सत्असत्
सत्कर्मदुष्कर्म
सत्कारतिरस्कार
सत्यवृत्तदुर्वृत्त
सदयनिर्दय
सदाचारदुराचार
सदाशयदुराशय
सद्वृत्तिदुर्वृत्ति
सनाथअनाथ

शब्दविलोम शब्द
सपूतकपूत
सफलविफल
सबलदुर्बल
सबाधनिर्बाध
सभ्यअसभ्य
समविषम
समष्टिव्यष्टि
समाजव्यक्ति
समासव्यास
समूलनिर्मूल
सम्मानअपमान
सम्मुखविमुख
सरलवक्र, तिर्यक
सर्दगर्म
सरसनीरस
सलज्जनिर्लज्ज
सवालजवाब
सविकारनिर्विकार
ससीमअसीम
सहजकठिन, दुष्कर
सहयोगीअसहयोगी
सांतअनंत
साकारनिराकार
साक्षरनिरक्षर
सात्त्विकतामसिक
सादरनिरादर
साधुअसाधु
सापेक्षनिरपेक्ष
सामान्यअसामान्य, विशिष्ट
सामिषनिरामिष
सारअसार
सार्थकनिरर्थक
सालाबहनोई
साहसभय
सुकरदुष्कर
सुकर्मदुष्कर्म
सुकालअकाल
सुकृतिदुष्कृति
सुखदुःख
सुगंधदुर्गंध
सुगमदुर्गम
सुदूरसन्निकट
सुधागरल
सुनामदुर्नाम
सुंदरकुरूप
सुपथकुपथ
सुपरिणामदुष्परिणाम
सुपात्रकुपात्र
सुबहशाम
सुबुद्धिकुबुद्धि
सुभागदुर्भाग
सुमतिकुमति, दुर्मति
सुमार्गकुमार्ग
सुयशअयश
सुराजदुराज
सुलभदुर्लभ
सुशीलदुःशील
सुसंगतिकुसंगति
सूक्ष्मस्थूल
सृष्टिप्रलय
सेवकस्वामी
सौभाग्यदुर्भाग्य
सौम्यअसौम्य
स्तुतिनिन्दा
स्तुत्यनिन्द्य
स्थावरजंगम
स्थिरचंचल
स्थूलसूक्ष्म
स्निग्धरूक्ष
स्मरणविस्मरण

शब्दविलोम शब्द
स्वकीयापरकीया
स्वजातिविजाति
स्वतंत्रतापरतंत्रता
स्वदेशीपरदेशी, विदेशी
स्वधर्मपरधर्म
स्वप्नजागरण
स्वर्गनरक
स्वाधीनपराधीन
स्वामीसेवक
स्वार्थपरार्थ
स्वीकृतअस्वीकृत
हर्षविषाद
हारजीत
हासरुदन
हिंसाअहिंसा
हितअहित
ह्रस्वदीर्घ
ह्रासवृद्धि

🔍 2. परीक्षा में बार-बार पूछे जाने वाले 40+ VVIP विलोम शब्द

यहाँ पिछले 10 वर्षों के बोर्ड एग्जाम्स (विशेषकर बिहार बोर्ड) और सरकारी नौकरियों के पेपर्स से चुने गए सबसे महत्वपूर्ण शब्द दिए जा रहे हैं:

🌟 उच्च स्तर एवं वैचारिक शब्द

  • अथ (शुरुआत): इति (समाप्ति)
  • अनुराग (प्रेम): विराग (उदासीनता)
  • अमृत: विष
  • आलोक (प्रकाश): अंधकार / तिमिर
  • आयात: निर्यात
  • उदार (बड़े दिल वाला): अनुदार / कृपण (कंजूस)
  • उत्कर्ष (उन्नति): अपकर्ष (पतन)
  • उदयाचल: अस्ताचल

🌾 व्यावहारिक एवं सामाजिक शब्द

  • ऋजू (सीधा): वक्र (टेढ़ा) (Exams का मोस्ट फेवरेट)
  • कृतज्ञ (उपकार मानने वाला): कृतघ्न (उपकार न मानने वाला) (VVIP)
  • कृत्रिम (मानव निर्मित): प्राकृतिक / प्राकृत (नैसर्गिक)
  • गोचर: अगोचर
  • जंगम (जो चल सके): स्थावर (जो स्थिर रहे) (बार-बार पूछा जाने वाला)
  • जटिल / कठिन: सरल
  • तम (अंधेरा): ज्योत्सना / प्रकाश
  • निंदा (बुराई): स्तुति (प्रशंसा)

🔬 वैज्ञानिक एवं दार्शनिक शब्द

  • परमार्थ (दूसरों का भला): स्वार्थ
  • प्रवृत्ति: निवृत्ति
  • बंधन: मोक्ष / मुक्ति
  • भौतिक: आध्यात्मिक
  • मुख्य / प्रधान: गौण (Secondary)
  • मूक (गूँगा): वाचाल (बहुत बोलने वाला)
  • राग: द्वेष
  • सनाथ (जिसका स्वामी हो): अनाथ
  • हर्ष (खुशी): विषाद (दुःख)

🎯 परीक्षा के विशेष बिंदु (Exam Points & Shortcuts)

  • 💡 एग्जाम ट्रिक-1 (भ्रामक विकल्प): परीक्षा में प्रश्न आता है— "अनुकूल का विलोम क्या होगा?" विकल्प में 'अनावृत्ति', 'विपरीत' और 'प्रतिकूल' दिया रहता है। छात्र 'विपरीत' पर टिक लगा देते हैं, जबकि सही व्याकरणिक विलोम प्रतिकूल होगा।
  • 💡 एग्जाम ट्रिक-2 (PYQ प्रश्न): बिहार बोर्ड और प्रतियोगी परीक्षाओं में कम से कम 50 बार पूछा गया प्रश्न— "स्थावर" का विलोम क्या है? सही उत्तर: जंगम। इसी तरह "ऋजू" का विलोम वक्र होता है।

🏁 निष्कर्ष (Conclusion)

वचन और लिंग की तरह विलोम शब्द भी हिन्दी व्याकरण के शब्द-भंडार को समृद्ध करते हैं। परीक्षा में पूरे अंक प्राप्त करने के लिए रटने के बजाय तत्सम का विलोम तत्सम (जैसे: रात्रि का दिवस, न कि रात का दिवस) रखने के नियम और उपसर्ग आधारित ट्रिक्स पर ध्यान देना ही सबसे अचूक और स्मार्ट तरीका है।

Join the Discussion

Show Comments

No comments

No comments yet.

Post a Comment

Popular Post

Class 11 Chemistry Chapter 1 Important Questions Hindi

Class 11 Chemistry Chapter 1 Important Questions Hindi

JEE Main, NDA, CBSE, BSEB, UP, PYQ, Sample Questions, Model Paper Question द्रव्य के गुणधर्म और उनका मापन (Properties of Matter and their Measurement) मापन में अनिश्चितता (Uncertainty in Measurement) परमाणु द्रव्यमान और आण्विक द्रव्यमान (Atomic and Molecular Masses) मोल-संकल्पना और मोलर द्रव्यमान (Mole Concept and Molar Masses) प्रतिशत संघटन (Percentage Composition) स्टॉइकियोंमीट्री और स्टॉइकियोंमीट्रिक परिकलन (Stoichiometry and Stoichiometric Calculations) 📝 निष्कर्ष (Conclusion) द्रव्य के गुणधर्म और उनका मापन (Properties of Matter and their Measurement) ​ 1995 प्रश्‍न 1 : दाब के विमा समान है- बल प्रति इकाई आयतन ऊर्जा प्रति इकाई आयतन बल ऊर्जा उत्तर : सही विकल्प () है। मापन में अनिश्चितता (Uncertainty in Measurement) ​ 1998 प्रश्‍न 2 : 161 cm, 0.161 cm तथा 0.0161 cm के लिए सार्थक संख्याएँ हैं- क्रमशः 3, 4 और 5 क्रमशः 3, 4 और 4 क्रमशः 3, 3 और 4 क्रमशः 3, 3 और 3 उत्तर : सही विकल्प () है। 2014 प्रश्‍न 3 : समान द्रव्यमान में H₂, O₂ और मिथेन को एक आयतन V के पात्र में 27°C पर समान परिस्थि...
By Guddu Kumar

हिंदी व्याकरण Ch 1 Important Questions & PYQ नोट्स

भाषा ⚡ Competitive exam 📋 Bihar Board - Class 12 वर्ण-विचार Books Based Questions ⚡ Competitive exam 📋 Bihar Board - Class 10 📋 Bihar Board - Class 10 PYQ 📋 Bihar Board - Class 12 📋 Bihar Board - Class 12 PYQ वर्तनी ⚡ Competitive exam विराम-चिह्ना ⚡ Competitive exam 🏁 निष्कर्ष (Conclusion) भाषा ​ ### 📙 Book Based Questions प्रश्‍न 1 : हिन्दी भाषा का प्रादुर्भाव किस भाषा से हुआ? पालि संस्कृत अपभ्रंश प्राकृत उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न 2 : भारतीय आर्य भाषाओं को कितनी भाषाओं में विभाजित किया गया है? तीन चार पाँच दो उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न 3 : प्राचीन भारतीय आर्य भाषा के अन्तर्गत कौन-सी भाषा आती है? वैदिक संस्कृत लौकिक संस्कृत अवहट्ठ 'a' तथा 'b' दोनों उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न 4 : बौद्ध साहित्य की रचना किस भाषा से हुई? संस्कृत प्राकृत पालि अपभ्रंश उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न : मध्यकालीन आर्य भाषा की तीसरी अवस्था कौन-सी है? प्राकृत पालि संस्कृत अपभ्रंश उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न : भोजपुरी बोली का क्षेत्र है पटना दरभंगा बनार...
By Guddu Kumar

AvN Learn English

AvN Learn English

No blogs found in this list.

Share