Skip to content

Search This Blog

Search across AvN Learn India | CBSE, Bihar Board & ICSE Study Notes articles and categories

Master CBSE & Bihar Board exams with AvN Learn India. Get expert notes for Physics, Math, Coding & Grammar. Best solutions for I.Sc, I.A & I.Com!

Piyusham Class 9 Chapter 7 ज्ञानं भारः क्रियां विना Notes

Piyusham Class 9 Chapter 7 ज्ञानं भारः क्रियां विना Notes

Notes [ पञ्चतन्त्रनामकस्य संस्कृतनीति कथाग्रन्थस्य अन्ति मे तन्त्रे वि द्यमानायाः कथायाः सम्पादि तः अंशोऽयं पाठः। अस्यां कथायां व्यवहारं वि ना शुष्कस्य ज्ञानस्य नि रर्थकता दर्शि ता। उक्त च- 'शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा ः, यस्तु क्रि यावान्‌पुरुषः स वि द्वान्‌।' अत्रोपदेशो लभ्यते यत्‌व्यवहारो बुद्धि ः क्रि या वा ज्ञानस्य परि णामः भवति । व्यवहारं वि ना तु पाण्डित्यं व्यर्थं भारभूतं च। ] अर्थ – यह पाठ पंचतंत्र के संस्कृत नीति कथा ग्रन्थ के अन्ति म तंत्र में वि द्यमान कथा का संपादि त अंश है । इस कहानी में व्यवहार के बि ना शुष्क ज्ञान (छुछ ज्ञान) की नि रर्थकता दर्शि त है । और कहा गया- "शास्त्र .के अथ्ययन करने वाले भी . मूर्ख होते हैं परन्तु जो क्रि यावान पुरुष है, वह वि द्यान है । यहाँ उपदेश से प्राप्त होता है कि व्यावहारि क बुद्धि या क्रि या ज्ञान का परि णाम होता है । व्यवहार के बि ना तो पाण्डि त्य (ज्ञान) व्यर्थ और भार स्वरूप होता है । वरं बुद्धि र्न सा वि द्या वि द्याया बुद्धि बुद्धि हीना वि नश्यन्ति यथा ते सि ंहकारकाः ॥ अर्थ – बुद्धि ...
By Guddu Kumar
Piyusham Class 9 Chapter 6 संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणम्‌ Notes

Piyusham Class 9 Chapter 6 संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणम्‌ Notes

Notes [ अधुना वैज्ञानि के युगे यदा प्रकृति ः असन्तुलि ता जाता तदा पर्या वरणस्य चर्चा भवति । कथं प्रदूषणं दूरीकरणीयम्‌, प्रकृति ः सन्तुलि ता भवेत्‌,पशुपक्षि णः स्वस्वरूपेषु स्थिता भवन्तु, मानवश्च शुद्धं जलं वायुं च लभेत, जीवनं च कल्याणमयं स्यादि ति प्रश्नः भूयोभूयः सर्वा न्‌आन्दोलयति । संस्कृतसाहि त्ये नेयमवस्था आसीदि ति पाठेऽस्मि न्‌संक्षेपेण आदर्शरूपस्य पर्या वरणस्य नि रूपणं वर्तते।] अर्थ – आज वैज्ञानि क युग में जब प्रकृति असंतुलि त हुई तब पर्या वरण की चर्चा होती है । कैसे प्रदूषण को दूर करना चाहि ए, प्रकृति को संतुलि त होना चाहि ए, पशु-पक्षी अपने-अपने रूपों में स्थि त हों और मनुष्य को शुद्ध जल और वायु मि लें, और जीवन कल्याणमय हो, ये प्रश्‍नसबको बार-बार आन्दोलि त करते हैं । संस्कृत साहि त्यों में यह अवस्था नहीं थी, इस पाठ में संक्षप में पर्या वरण को आदर्शरूप का नि रूपण है । भूमि र्जलं नभो वायुरन्तरि क्षं पशुस्तृणम्‌। साम्यं स्वस्थत्वमेतेषां पर्या वरणसंज्ञकम्‌॥ अर्थ – भूमि , जल, नभ, वायु अन्तरि क्ष, पशु एवं घास की–इन सबों की स्वस्थ समता ही पर्या वरण कह...
By Guddu Kumar
Piyusham Class 9 Chapter 5 संस्कृतस्य महिमा Notes & Answers

Piyusham Class 9 Chapter 5 संस्कृतस्य महिमा Notes & Answers

Notes [ गुरुशि ष्यमध्ये संस्कृतकक्षायां संस्कृतभाषायाः महत्त्ववि षये रोचकः संवादः पाठेऽस्मि न्‌वर्तते। अनेन संवादेन छात्राणां ज्ञानवृद्धि : जि ज्ञासा च प्रवर्तते। संस्कृतस्य व्यापकत्वं शब्दरचनाशक्ति म्‌अन्यमुपयोगं च दर्शयति पाठोऽयम्‌।] अर्थ – इस पाठ में गुरु और शि ष्य के बीच संस्कृत कक्षा में संस्कृत भाषा के महत्व वि षय पर रोचक वार्ता लाप है । इस संवाद से छात्रों की ज्ञानवृद्धि और जि ज्ञासा होती है । यह पाठ संस्कृत की व्यापक रचनाशक्ति और दूसरे उपयोग दर्शा ता है । (संस्कृतशि क्षकः कक्षां प्रवि शति । छात्राः स्वस्थानादुत्थाय अभि वादनं कुर्वन्ति) अर्थ – (संस्कृत शि क्षक कक्षा में प्रवेश करते हैं । छात्र अपने स्थान से उठकर अभि वादन करते हैं) ' शि क्षकः – उपवि शन्तु सर्वे। अद्य संस्कृतस्य महत्त्वं कथयामि । रमेशः – गुरुदेव! अपि संस्कृतस्य अध्ययनं लाभकरम्‌? शि क्षकः – न जानासि वत्स ?संस्कृतं वि ना न संस्कृति ः। राजीवः – का नाम संस्कृति ः? शि क्षकः – संस्कृते एव आचाराः : भावनाश्च सन्ति । यत्रेमे , तत्रैव :। पुष्करः – कथयन्ति जनाःयत्‌इयं मृता भाषा। शि क्षकः...
By Guddu Kumar

Piyusham Class 9 Chapter 4 चत्वारो वेदाः Notes & Answers

[ भारतवर्षस्य सांस्कृति कनि धि षु वेदाः प्रधानपदं धारयन्ति । संसारस्य उपलब्धग्रन्थेषु ते एव प्राचीनतमाः सन्ति । भारतीयाः सर्वेऽपि वेदसम्बन्धेन गौरवमनुभवन्ति । ज्ञानस्य पर्या य एव वेदो वर्तते। शास्त्राणि प्रति पादयन्ति । प्रस्तुते पाठे चतुर्णां वेदानां स्वरूपं मुख्यं च प्रति पाद्यं दर्शि तमस्ति वेदानामुद्धरणैः स्वसि द्धान्तान्‌ ।] अर्थ — भारत की सांस्कृति क भण्डारों में बेद प्रमुख पद धारण करते हैं । संसार के उपलब्ध ग्रन्थों में वे ही सबसे प्राचीन हैं । भारतीय जन (लोग) भी वेद के सम्बन्ध में गौरव अनुभव करते हैं । ज्ञान का प्रर्या य ही वेद है । शास्त्र वेदों के उद्धरण से अपने सि द्धान्त को प्रति पादि त करते हैं । प्रस्तुत पाठ में चारा वेदों का स्वरूप एवं मुख्य प्रति पाक्ष दर्शि त है । अस्माक प्राचीना संस्कृति र्वेदेषु सुरक्षि ता वर्तते। संसारस्य च प्राचीनतमं साहि त्यं वेदेषूपलभ्यते। सप्तसि न्धुप्रदेशे नि वसन्तः ऋषयस्तात्कालि क सर्वं ज्ञानं वेदरूपमधारयन्‌।वि शेषतो यज्ञसंचालनाय एकस्यापि वेदस्य चत्वारि रूपाणि कृतान्यासन्‌।अतएव चत्वारो वेदाः इति परम्परा प्रवृत्ता ते च वेदाः ऋग्वेदः यजुर्वेदः ...
By Guddu Kumar

Piyusham Class 9 Chapter 3 यक्षयुधिष्ठिरसंवादः Notes & Answers

[ अयं पाठः व्यासरचि तस्य महाभारतस्य वनपर्वणः ( अध्यायः - 313) संकलि तः। महाभारतं संस्कृतभाषायाः वि शालतमो ग्रन्थः लक्षश्लोकात्मकः। अस्मिन्‌ग्रन्थे अष्टादश पर्वा णि सन्ति । तेषु वनपर्व अन्यतमम्‌।तत्र पाण्डवाः वने वि चरन्ति । एकदा ते एक सरोवरं गताः। तस्य स्वामी यक्षः। ये सरोवरात्‌जलं पातुम्‌इच्छन्ति , तान्‌स यक्षः प्रश्नान्‌करोति । उत्तरम्‌अदत्त्वा ये जलं पि बन्ति ते मूर्च्छिताः पतन्ति । सैव गति ः भीमस्य अर्जुनस्य नकुलस्य सहदेवस्य च जाता। अन्ततः युधि ष्ठि रः तत्र गतः। स एव यक्षप्रशनानां समुचि तम्‌उत्तरं ददाति । प्रश्नोत्तरेषु नीति ः सदाचारश्च वर्णि तौ। ] अर्थ — यह पाठ व्यासरचि त महाभारत के वानप्रर्वण (अध्याय 313) से संकलि त है । महाभारत संस्कृत भाषा का वि शालतम ग्रन्थ है जिसमें लाखों श्लोक हैं । इस ग्रन्थ में आठारह पर्व हैं । उनमें वनपर्व अन्यतम हैं । वहाँ पाण्डव वन में घूमते हैं। एक बार वे एक तालाब के पास गये । उसका स्वामी यक्ष था जो इस तालाब से जल पीने की इच्छा करते हैं उनसे यक्ष प्रश्‍नकरता है । उत्तर नहीं देकर जो जल पीते हैं, वे मूर्च्छि त होकर गि र जाते हैं । सत गति भीम, अर्जुन नकु...
By Guddu Kumar

Piyusham Class 9 Chapter 2 लोभाविष्टः चक्रधरः Notes & Answers

[ पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य अतीव लोकप्रियो ग्रन्थः। अस्य रूपान्तराणि प्राचीने काले एव नाना वैदेशिकभाषासु कृतानि आसन्‌। अतएव अस्य संस्कृतभाषायामपि विविधानि संस्करणानि जातानि । पञ्चभिर्भागैर्विभक्तमिदम्‌ अन्वर्थतः पञ्चतन्त्रम्‌। तत्र मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्ति ः, काकोतूकीयम्‌, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकं चेति पञ्च भागाः सन्ति। अन्तिमस्य भागस्यैव कथाविशेषः पाठेऽस्मिन्‌ संपाद्य प्रस्तुतो वर्तते। अत्र लोभाधिक्यस्य दुष्परिणामः कथाव्याजेन प्रस्तुतः] अर्थ — पंचतंत्र संस्कृत साहित्य का बहुत लोकप्रिय ग्रन्थ है । इसका अनुवाद प्राचीन समय में ही विभिन्न विदेशी भाषाओं में किया गया था । इसलिए इसके संस्कृत भाषा में भी कई संस्करण हुए । पाँच भागों में वि भक्त होने से यह पंचतंत्र है । उसमें मि त्रभेद; मि त्रसम्प्राप्ति ; काकोतूकीयम्‌, लब्धप्रणाशः और अपरि क्षि तकारक भाग हैं । अन्तिम भाग के ही कथावि शेषका संपादित रूप इस पाठ में प्रस्तुत है । इसमें अधि क लाभ का दुष्परि णाम कथा के बहाने (रूप में) प्रस्तुत है । कस्मिंश्चित्‌ अधिष्ठाने चत्वारो ब्राह्मणपुत्राः मित्रतां गता वसन्ति स्म। ते दारिद्र्योपहता मन...
By Guddu Kumar

Piyusham Class 9 Chapter 1 ईशस्तुतिः Notes & Question Answer

[ उपनिषदः भगवद्गीता चेति जीवनस्य अभ्युदयाय विकसिताः अमूल्या ग्रन्थाः। उपनिषदः अनेकेषाम्‌ ऋषीणां विचारान्‌ प्रकटयन्ति, भगवद्गीता तु केवलस्य योगेश्वरस्य कृष्णस्य। उभयत्रापि परमात्मनः सर्वशक्तिसंपन्नता दर्शिता। अस्मिन् पाठे तस्यैव परमेश्वरस्य स्तुतिः वर्तते। ] अर्थ — उपनिषद् और भगवद्गीत । जीवन के अभ्युदय के लिए विकसित अमूल्य ग्रन्थ हैं उपनिषद अनेक ऋषियों के विचार प्रकट करते हैं, भगवद्गीता तो केबल योगेश्वर कृष्ण का। यहाँ भी दोनों परमात्मा की सर्वशक्ति संपन्नता को दर्शाते हैं । इसमें परमेश्‍वर की स्तुति है। यतो वाचो नि वर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो वि द्वान्‌न बि भेति कुतश्चन॥ ( तेत्तरीय 2.9) अर्थ — जो वाणी मन का साथ न पाकर लौट जाता है वह आनन्द स्वरूप ब्रह्म को जानने वाला किसी से भी नहीं डाता असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योति र्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय॥ (बृहदारण्यक 1.3.28) अर्थ — झूठ नहीं, सत्य (श्रेष्ठता) प्रदान करो । अंधकार नहीं, प्रकाश प्रदान करो। मृत्यु नहीं, अमरत्व प्रदान करो । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः। सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा॥ कर्मा ध्यक्षः सर्वभूताधि वासः। साक्षी च...
By Guddu Kumar

Share