Skip to content

ऊनार्थक शब्द Notes for SSC & CBSE Class 6-12

Image of grammar
CBSE, BSEB, UP, PYQ, Sample Questions, Model Paper Question

संज्ञाऊनार्थक शब्द
आँगनअँगनई
आँतअँतड़ी
आसनआसनी
कंगनकंगनी
कटोराकटोरी
कणकणिका
कलसाकलसी
कलीकलिका
काठकाठी
किवाड़किवाड़ी
कुटीकुटिया
कुत्ताकुतवा
कोठाकोठरी
खटोलाखटोली
खाजखुजली
खाटखटिया, खटोला
खुरपाखुरपी
गगरागगरी
गट्ठरगठरी
गमछागमछी
गलीगलियारी
गोलागोली
घंटाघंटी
घटघटिका
घरघरौंदा
चमचाचमची
चमड़ाचमड़ी
चम्मचचमचा
चरखाचरखी
चामचमोटी
चिमटाचिमटी
चिरईचिरौटा
चूहाचुहिया
चोटीचुटिया
चोरचोट्टा
छँटनाछँटनी
छाताछतरी
छुआछुई
छुराछुरी
छोटाछोटका
जालजाली
जीराजीरी
जूताजुतिया
झंडाझंडी
झोलाझोली
टाँगटँगड़ी
संज्ञाऊनार्थक शब्द
टीकाटिकुली
टुकड़ाटुकड़ी
टोकनाटोकनी
टोकराटोकरी
टोपटोपी
डफडफली
डब्बाडिबिया
डालडाली
डालाडलिया
डोलाडोली
ढकनाढकनी
ढरकाढरकी
ढेंकुलढेंकुली
ढोलढोलक
तसलातसली
तालतलैया
तालाताली
तोपतुपक
थालथाली
दीयादियरी
देगदेगची
नथनथुनी
नदनदी
नालानाली
नावनैया
पंखपंखुड़ी
पंखापंखी
पटरापटरी
पत्तापत्ती
पलँगपलँगड़ी
पहाड़पहाड़ी
पिंडपिंडी
पिंडापिंडी
पिटारापिटारी
पुत्रपुत्रक
पुरपुरी
पुस्तकपुस्तिका
पोथापोथी
फोड़ाफुंसी
बकसाबकसिया
बचावबचैया
बच्चाबचवा
बटुलाबटलोही, बटुली
बड़ाबड़ा-सा
बहूबहुरिया
बागबगीचा
बालटाबालटी
बिलारबिलौटा
बिल्लीबिलौटी
बेटाबिटवा
बेटीबिटिया
मंचमचिया
मटकामटकी
महलमहलिया
मुखमुखड़ा
मोटरामोटरी
मोटामोटा-सा
मौनामौनी
संज्ञाऊनार्थक शब्द
रस्सारस्सी, रसरी
रोमरूँआ
लंगोटलंगोटी
लँगोटालँगोटी
लंबालंबा-सा
लट्ठलाठी
लतालतिका
लाठालाठी
लोटालुटिया, लोटकी
लोढ़ालोढ़ी
संदूकसंदूकची
सँरसासँरसी
साँपसँपोला
सिलसिलौटी
सुआसूई
सूपसुपली
हंडाहांडी
हँसियाहँसुली
हँसुआहँसिया
हड्डीहडरी
हथौड़ाहथौड़ी
हाँड़ीहँड़िया
हिरनहिरनौटा

अभ्यास (Exercises) ​

ऊनार्थक शब्द किसे कहते हैं?

उत्तर :

जिन शब्दों से किसी वस्तु की न्यूनता, लघुता, तुच्छता, हीनता आदि (छोटा, कम या बच्चा होने) का बोध हो, उन्हें ऊनार्थक शब्द कहा जाता है। जैसे—आँगन का अँगनई, खाट का खटिया।

निम्नलिखित शब्दों के ऊनार्थक रूप लिखें—

  1. आसन
  2. डाला
  3. पुस्तक
  4. हड्डी
उत्तर :
  1. आसन — आसनी
  2. डाला — डलिया
  3. पुस्तक — पुस्तिका
  4. हड्डी — हडरी

🏁 निष्कर्ष (Conclusion) ​

निष्कर्षतः, हिंदी व्याकरण में ऊनार्थक शब्द (Unarthak Shabd - Diminutives) का यह अध्याय शब्दों के लघुता सूचक रूप और उनके सही प्रयोग को समझने के लिए बेहद महत्वपूर्ण है। यह संक्षिप्त और सटीक Notes CBSE (Class 6-12), BSEB, और SCERT के विद्यार्थियों के साथ-साथ SSC जैसी प्रमुख competitive exam के उम्मीदवारों को व्याकरण में मजबूत पकड़ बनाने में मदद करेंगे।

बड़े शब्दों को छोटे या लाड़-प्यार वाले रूप में बदलने के इन नियमों का अभ्यास करने से आपकी भाषा अधिक व्यावहारिक और समृद्ध बनती है। यदि इस अध्याय से संबंधित आपका कोई भी प्रश्न या सुझाव हो, तो नीचे कमेंट बॉक्स में जरूर साझा करें। अपनी तैयारी को और बेहतर बनाने के लिए नियमित अभ्यास करते रहें!

Join the Discussion

Show Comments

No comments

No comments yet.

Post a Comment

Popular Post

हिंदी व्याकरण Ch 1 Important Questions & PYQ नोट्स

1. भाषा 📙 Book Based Questions ⚡ Competitive exam 📋 Bihar Board - Class 12 2. वर्ण-विचार 📚 Books Based Questions ⚡ Competitive exam 📋 Bihar Board - Class 10 📋 Bihar Board - Class 10 PYQ 📋 Bihar Board - Class 12 📋 Bihar Board - Class 12 PYQ Bihar Board - Class 12 Arts PYQ 3. वर्तनी ⚡ Competitive exam 4. विराम-चिह्ना 📙 Book Based Questions ⚡ Competitive exam Bihar Board - Class 12 Arts PYQ 🏁 निष्कर्ष (Conclusion) 1. भाषा ​ 📙 Book Based Questions ​ प्रश्‍न 1 : हिन्दी भाषा का प्रादुर्भाव किस भाषा से हुआ? पालि संस्कृत अपभ्रंश प्राकृत उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न 2 : भारतीय आर्य भाषाओं को कितनी भाषाओं में विभाजित किया गया है? तीन चार पाँच दो उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न 3 : प्राचीन भारतीय आर्य भाषा के अन्तर्गत कौन-सी भाषा आती है? वैदिक संस्कृत लौकिक संस्कृत अवहट्ठ 'a' तथा 'b' दोनों उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न 4 : बौद्ध साहित्य की रचना किस भाषा से हुई? संस्कृत प्राकृत पालि अपभ्रंश उत्तर : सही विकल्प () है। प्रश्‍न 5 : मध्यकालीन आर्य भाषा की तीसरी ...
By Guddu Kumar
Class 11 Chemistry Chapter 1 Important Questions Hindi

Class 11 Chemistry Chapter 1 Important Questions Hindi

JEE Main, NDA, CBSE, BSEB, UP, PYQ, Sample Questions, Model Paper Question द्रव्य के गुणधर्म और उनका मापन (Properties of Matter and their Measurement) मापन में अनिश्चितता (Uncertainty in Measurement) परमाणु द्रव्यमान और आण्विक द्रव्यमान (Atomic and Molecular Masses) मोल-संकल्पना और मोलर द्रव्यमान (Mole Concept and Molar Masses) प्रतिशत संघटन (Percentage Composition) स्टॉइकियोंमीट्री और स्टॉइकियोंमीट्रिक परिकलन (Stoichiometry and Stoichiometric Calculations) 📝 निष्कर्ष (Conclusion) द्रव्य के गुणधर्म और उनका मापन (Properties of Matter and their Measurement) ​ 1995 प्रश्‍न 1 : दाब के विमा समान है- बल प्रति इकाई आयतन ऊर्जा प्रति इकाई आयतन बल ऊर्जा उत्तर : सही विकल्प () है। मापन में अनिश्चितता (Uncertainty in Measurement) ​ 1998 प्रश्‍न 2 : 161 cm, 0.161 cm तथा 0.0161 cm के लिए सार्थक संख्याएँ हैं- क्रमशः 3, 4 और 5 क्रमशः 3, 4 और 4 क्रमशः 3, 3 और 4 क्रमशः 3, 3 और 3 उत्तर : सही विकल्प () है। 2014 प्रश्‍न 3 : समान द्रव्यमान में H₂, O₂ और मिथेन को एक आयतन V के पात्र में 27°C पर समान परिस्थि...
By Guddu Kumar
निबंध-लेखन: Hindi Grammar Essay Format for BSEB & CBSE

निबंध-लेखन: Hindi Grammar Essay Format for BSEB & CBSE

✍️ 25. निबंध-लेखन (Essay Writing) ​ यह अध्याय BSEB (कक्षा 9, 10, 11, 12), CBSE, State Boards और अन्य सभी अकादमिक परीक्षाओं के लेखन खंड (Writing Section) का सबसे बड़ा और सबसे ज्यादा अंक दिलाने वाला विषय है। बोर्ड परीक्षाओं में यह प्रश्न प्रायः 8 से 10 अंकों के लिए पूछा जाता है। इस डिजिटल नोट्स में दी गई संरचना और ब्रह्मास्त्र ट्रिक्स की मदद से आप निबंध में अधिकतम अंक सुनिश्चित कर सकते हैं। CBSE, BSEB, UP, PYQ, Sample Questions, Model Paper Question ✍️ 25. निबंध-लेखन (Essay Writing) 🗺️ निबंध-लेखन का मास्टर माइंड मैप 🏗️ ① निबंध के तीन मुख्य स्तम्भ (The Ideal 3-Step Structure) 🧲 Ⓐ प्रस्तावना / भूमिका (Introduction) 📈 Ⓑ विषय-विस्तार (Body of the Essay) 🏁 Ⓒ उपसंहार (Conclusion) ⚙️ ② परीक्षा में पूरे अंक पाने के 5 सुनहरे नियम (Golden Rules) 📝 ③ लाइव मॉडल उदाहरण (Live Model Essay Segment) Bihar Board Class 12 Science PYQ 1. कोई अविस्मरणीय घटना 2. मेरा भारत महान् 3. पर्यटन का महत्व 4. मेरे प्रिय कवि 5. शहरी जीवन 6. यदि मैं प्रधानमंत्री हो जाऊँ 7. मेरे सपनों का भारत 8. भ्रष्टाचार का दान...
By Guddu Kumar

AvN Learn English

AvN Learn English

No blogs found in this list.

Share